بوستان – زوردۇن سابىرنىڭ تۇغۇلغان مەھەللىسىنىڭ ئىسمى. بۇ مەھەللە غۇلجا شەھىرىدىن شەرققە 30 كىلومېتىرچە ئارىلىققا جايلاشقان بولۇپ، ئىسمى – جىسمىغا لايىق بوستانلىق مەھەللە. بۇ مەھەللە ئىلى دەرياسىنىڭ شىمالى قىرىغا جايلاشقان. بۇ مەھەللە ئەسلى تۆۋەنكى ئون دەپ ئاتىلاتتى. كېيىن بوستان دەپ ئاتالغان. كەچ كىرىپ ئەتراپ تىنچىغاندا، مەھەللىگە ئىلى دەرياسىنىڭ شارقىراپ ئاققان ئاۋازى ئاڭلىنىپ تۇرىدۇ. مەھەللىنىڭ شەرقى ۋە شىمالى تەرەپلىرىدە ئابرال تېغى ۋە ئۇنىڭ ئەجدىھا سۈپەت قىرلىق تىزمىلىرى كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدۇ. غەربىي شىمال ۋە غەرب تەرىپى بولسا كەڭرى ئېتىزلارغا، شۇ ئېتىزلارنىڭ نېرىسىدىكى قوشنا مەھەللىلەرگە تۇتىشىدۇ. قىش كۈنلىرىدە بۇ مەھەللە ئاق باشلىق ئابرال چوققىسى باغرىدا تۆت ئەتراپىنى ئاپئاق قار قاپلىغان ھالەتتە تېخىمۇ باشقىچە تۈستە كۆزىڭىزگە تاشلانسا، ياز كۈنلىرىدە بۇغداي، قوناق، ئاپتاپپەرەس، پۇرچاق، قىچا قاتارلىق زىرائەتلەر تېرىلغان كەڭرى ئېتىزلار بىلەن سۆگەت، قارىياغاچ، ھەشتەرخان، كۆك تېرەك قاتارلىق دەرەخلەر ئارىسىدا خۇددى تەبىئىي ماي بوياق رەسىمىدەك كۆرۈنىدۇ.
تولۇق تېكستى...غۇلجا شەھىرى مەملىكىتىمىزنىڭ غەربى چىگرىسىغا جايلاشقان تارىخى بىر قەدەر ئۇزۇن بولغان مەشھۇر قەدىمىي شەھەرلەرنىڭ بىرسى بولۇپ، يېڭىچە مائارىپ ئىشلىرى ئالدىنقى ئەسىرنىڭ باشلىرىدا باشلانغان دېيىشكە بولىدۇ. مانا مۇشۇ يىللاردا غۇلجىدىكى بىر قىسىم ئىلغار پىكىرلىك كىشىلەر خۇراپاتلىقتىن قول ئۈزۈپ، يېڭىلققا ئىنتىلىپ، يېڭىچە مائارىپ بىلەن شۇغۇللىنىپ، ۋەتەننىڭ گۈللىنىشى، مىللەتنىڭ روناق تېپىشى، ئەۋلاتلارنىڭ ئىستىقبالىنى ئاشۇ يېڭىچە مائارىپنىڭ تەرەققىياتى بىلەن زىچ باغلاشقا تىرىشىپ، دىني دەرسلەر بىلەن پەنني دەرسلەر بىرلىكتە ئۆتۈلىدىغان مەكتەپلەرنى بەرپا قىلغان.
تولۇق تېكستى...ئىلى رايونى تەڭرى تېغىنىڭ شىمالى ئېتىكىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قەدەر زىچ ئولتۇراقلاشقان رايونلىرىدىن بىرى. بۇ رايوندىكى ئۇيغۇرلار تارىختىن بۇيان ئۆزلىرىنىڭ خاس ئالاھىدىلىكىنى بىر قەدەر تولۇق ساقلاپ كەلگەن، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مەردانە قەيسەر ئىرادىسى، جاراڭلىق ناخشىلىرى، خۇشخۇي يۇمۇرىستىك خاراكتېرى، مېھماندوستلۇقى، گەپدانلىقى بىلەن ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا شۆھرەتلىك ئورۇنغا ئىگە بولۇپ كەلمەكتە. ئىلى ئۇيغۇرلىرى ئادەتتە ئۆزلىرىنى «تارانچىلار» دەپ ئاتىشىدىغان بولۇپ، ئۇلار ئىلى ۋىلايىتىنىڭ غۇلجا شەھرىنى مەركەز قىلغان غۇلجا ناھىيىسى، چاپچال ناھىيىسى، قورغاس ناھىيىسى، توققۇزتارا ناھىيىسى، تېكەس ناھىيىسى قاتارلىق جايلىرىغا مەركەزلىك ئولتۇراقلاشقان.
تولۇق تېكستى...بايقىشىمچە، ھازىر بەزىلەر ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنى قۇرۇش جەريانىنى ئەينەن بىلگۈسى كېلىپ، بىراق ھۆججەتلىك يازما ماتېرىيال تاپالماي يۈرگەندەك قىلىدۇ. بۇ ئەھۋالنىڭ ئۇلۇغ مۇتەپەككۈر شائىر ئاباينىڭ: «كۈن كەينىدىن كۈن كېلۇر،بىر كۈن ئارزام ئالغۇزماس. ئوي كەينىدىن ئوي كېلۇر، شامالغا مىنسەڭ يەتكۈزمەس.» دېگىنىدەك، كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى، ئوي – پىكىرنىڭ ئۇلغىيىشى بىلەن تېخىمۇ كۆپ ئادەملەردە جىددىي تەلەپ بولۇش ئېھتىماللىقى زور. مۇشۇ نۇقتىدىن ئويلىغاندا، بۇ ئىشنىڭ ھەغدالىرى بولغان — قول سېلىپ ئىشلىگەن بىز (ھازىر ھاياتلاردىن: پاتقان سۈگىربايىۋ، چېن شىخۇا، ۋاقاپ مۇخىت، مەن – قۇرمانەلى)دەك كىشىلەر بۇ كەم ئورۇننى تولدۇرماي بىپەرۋالىق قىلىشىمىزنىڭ زۆرۈرىيىتى يوقتەك تۇرىدۇ. شۇڭلاشقا مەن بۇ مەسىلە ھەققىدە — ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنى قۇرۇش جەريانى توغرىسىدا ھۆججەتلىك يازما ماتېرىيال قالدۇرۇپ، تەتقىق قىلغۇچىلار بىلەن بىلىشنى لازىم تاپقانلارغا ياردەم بېرىشنى كۆزلىدىم.
تولۇق تېكستى...ناغرا — ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىنتايىن ياخشى كۆرىدىغان چالغۇ ئەسۋابى، نەچچە مىڭ يىللىق سەنئەتكە باي ئۇيغۇر خەلقى خىلمۇ–خىل دۇمباق مۇزىكىلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇزاق مۇددەتلىك سەنئەت ئەمەلىيىتى جەريانىدا ئۇيغۇر خەلق ناغرىسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئۇسلۇبىنى ۋە مۇكەممەل ئورۇنلاش سەنئىتىنى شەكىللەندۈرۈپ، كۆپ خىل تېمىدىكى مۇزىكىلارنى ئىجاد قىلدى. ناغرا خەلق تۇرمۇشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماي، بەلكى خەلق سەنئەت خەزىنىسىدىكى گۈللەرنىڭ رەناسىدۇر. بىراق، تارىختىكى ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ پۇراقلىق گۈلىنى كىشىلەر ناھايىتى ئاز چۈشىنىپ يەتتى. مىللەتلەر ئارا بولغان چۈشىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنى قويۇقلاشتۇرۇش يۈزىسىدىن ناغرا ھەققىدە بىلگەن چۈشەنچىلىرىم ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئۆتمەكچىمەن. نامۇۋاپىق ۋە تولۇق بولمىغان يەرلىرىنىڭ بولۇشى تەبىئىي، كىتابخانلارنىڭ تەنقىدىي كۆرسىتىپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
تولۇق تېكستى...جۇڭغارلارنىڭ مەشھۇر كۈمۈش قۇببىلىق سۈمەسى چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى قاينۇق كەنتىنىڭ جەنۇبىغا ئىككى يېرىم كىلومېتىر كېلىدىغان ئورمانغا جايلاشقان، يەنى مەھەللە بۇلاق سۈيىنىڭ چىقىش ئورنىغا يېقىن يەردە. يەر ئورنى دېڭىز يۈزىدىن 883.7مېتىر كېلىدىغان ئېدىرلىق بولۇپ، شىمالىي پاراللىل 43–41گرادۇس، شەرقىي مېردىئان18گرادۇسقا توغرا كېلىدۇ.
تولۇق تېكستى...بۈگۈنكى كۈندە غۇلجا شەھىرىدە كىنو تىلغا ئېلىنسا ئانچە سىرلىق بىر ئىش ئەمەستەك تۇيۇلىدۇ، لېكىن بىرقانچە ئون يىلدىن ئىلگىرى، كىنو غۇلجىدا يەنىلا يېڭى بىر ئىش ئىدى.19–ئەسىرىنىڭ 20–يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئۆتكەن مابىلىن ئەپەندى (كۆپ جەھەتتىكى زاتلارنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ كىشى تاشقى سودا بىلەن شۇغۇللانغان، زېرەك كىشى ئىكەن) سوۋېت ئىتتىپاقىدىن بىر كىچىك تىپتىكى قولدا ئېلىپ يۈرىدىغان ئاۋازسىز كىنو ئاپاراتى، دىۋېگاتىل ماتورى ۋە ئازراق (كىنو لېنتىسى)فىلىم سېتىۋالغان. كىنو قويىدىغان تۇراقلىق ئورۇن بولمىغاچقا، سەييارە يۈرۈپ، مەسىلەن، كۈرە، قورغاس (سۈيدۈڭ) قاتارلىق جايلاردا كىنو قويغان. ئۇ، بارغانلىكى جايدا ئالدى بىلەن گېنېراتور، دىۋېگاتىل ماتورلارنى ئورنىتاتتى، بىرقانچە كۈن قويۇلغاندىن كېيىن ئورۇن يەڭگۈشلەيتتى، چىقىم كۆپ، دارامەت ئاز ئىدى.
تولۇق تېكستى...تاش ئابىدە ۋە تاش پۈتۈكلەر — شىنجاڭ رايونىدىن تېپىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ بىر تۈرى. ئۇلارنىڭ ئۆزى تەۋە بولغان زامان ۋە ماكانغا مۇناسىۋەتلىك زور تارىخىي ۋەقەلەر، مۇھىم تارىخىي شەخسلەرگە ئائىت ئىشلار خاتىرىلەنگەن يازما يادىكارلىقلار بولۇپ، شىنجاڭنىڭ قەدىمكى زامان تارىخى، مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان ئىنتايىن مۇھىم ماتېرىياللار ھېسابلىنىدۇ.
چىپاركۆل بويىدىكى قەبرە تېشى
تولۇق تېكستى...مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتى جەريانىدا بارلىققا كەلگەن قىممەتلىك تارىخىي بايلىق بولۇپ، ئۇ ئوخشاشمىغان ساھە ۋە نۇقتىدىن تارىختىكى كىشىلەرنىڭ دۇنيانى ئۆزگەرتىش ئەھۋالىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان ماددىي ماتېرىيالدۇر.ئىنقىلابىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئىچىدىكى سىياسىي ۋەقەلەر، سىياسىي ئىش – پائالىيەتلەر ۋە سىياسىي بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەشھۇر شەخسلەر سەۋەبىدىن بارلىققا كەلگەن ئالاھىدە بىر تۈر بولۇپ، ئېلىمىزدە مىلادىيە 1840 – يىلىدىن كېيىنكى كونا دېموكراتىك ئىنقىلاب، 1919 – يىلىدىكى «4–ماي» ھەرىكىتىدىن كېيىنكى يېڭى دېموكراتىك ئىنقىلاب، 1949 – يىلى يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىنكى ئىنقىلاب ۋە سوتسىيالىستىك قۇرۇلۇش مەزگىلىدىكى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى «ئىنقىلابىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» دېگەن ئالاھىدە نام بىلەن ئاتالغان.شىنجاڭدا شىنجاڭنىڭ يېقىنقى زامان تارىخى ۋە تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن، ئېلىمىزنىڭ كونا دېموكراتىك ئىنقىلاب، يېڭى دېموكراتىك ئىنقىلاب ۋە يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىنكى سوتسىيالىستىك ئىنقىلاب مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى «ئىنقىلابىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» دەپ ئاتىلىپ، مۇشۇ مەزگىلدىكى زور تارىخىي ۋەقەلەر، مۇھىم تارىخىي شەخسلەر، ئىنقىلابىي قۇربانلار ۋە ئۇلارغا ئائىت مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى نۇقتىلىق قوغدىلىپ، «ۋەتەنپەرۋەرلىك تەربىيىسى بازىسى» قاتارىغا كىرگۈزۈلدى.
تولۇق تېكستى...1. موللا بىلالنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇش: شائىر بىلال نازىمنىڭ تولۇق ئىسمى— موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ، ئۇ تەخمىنەن 1825–يىلى غۇلجا شەھرىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدە نامرات موزدۇز ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 10–11 ياشلارغا كىرگەندە دادىسىدىن يىتىم قالغان ۋە ئاكىسى جالالىدىننىڭ تەربىيىسىدە بولغان، مەدرىستە ئوقۇغان. موللا بىلال قورغاس «ئالتۇنلۇقۇم»يەنى تۇغلۇق تۆمۈرخان مازىرى يېنىدىكى «بەيتۇللا»مەدرىسىدە11 يىل ئوقۇغان. ئەرەب، پارىس تىللىرىنى مۇكەممەل ئىگىلىگەن، شەرق ئەدەبىياتى ۋە كلاسسىك ئەدەبىي مىراسلىرىمىز بىلەن پىششىق تونۇشقان، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى خەزىنىسىدىكى ئېسىل ئەسەرلەرنى توپلىغان. ئۇ 20 ياشقا كىرگەندە ئانىسى ئۆلۈپ كېتىپ، ئاكىسى بىلەن تېخىمۇ ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرگەن. شۇنداق بولسىمۇ بىلال نازىم قىيىنچىلىققا بەرداشلىق بېرىپ، شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن ئىزچىل شۇغۇللانغان. ئۇنىڭ نامى ئەل ئارىسىدا تاراشقا باشلاپ، كىشىلەر ئۇنى «موللا بىلال» دەپ ھۆرمەتلەشكەن. ئۇ 27 ياشقا كىرگەندە ئۆزىنىڭ ھايات، مۇھەببەت، دوستلۇق ھاققىدە يازغان غەزەللىرىنى دىۋان قىلىپ تۈپلەپ، «نازىم» دېگەن تەخەللۇس بىلەن يېشىل تاۋار جىلتىغا ئوراپ سۆيگەن قىزى رەناخان ئاپپاققا تەقدىم قىلغان.
تولۇق تېكستى...
كىرىش ئېغىزى
سەھىپىلەر
بېكەت كالېندارى
قىزىق تېمىلار
بېكەت ستاتىستىكىسى
ئىزدەش
دوستانە ئۇلىنىشلار
بېكەت ئۇچۇرلىرى:
