1. موللا بىلالنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇش: شائىر بىلال نازىمنىڭ تولۇق ئىسمى— موللا بىلال بىن موللا يۈسۈپ، ئۇ تەخمىنەن 1825–يىلى غۇلجا شەھرىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدە نامرات موزدۇز ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 10–11 ياشلارغا كىرگەندە دادىسىدىن يىتىم قالغان ۋە ئاكىسى جالالىدىننىڭ تەربىيىسىدە بولغان، مەدرىستە ئوقۇغان. موللا بىلال قورغاس «ئالتۇنلۇقۇم»يەنى تۇغلۇق تۆمۈرخان مازىرى يېنىدىكى «بەيتۇللا»مەدرىسىدە11 يىل ئوقۇغان. ئەرەب، پارىس تىللىرىنى مۇكەممەل ئىگىلىگەن، شەرق ئەدەبىياتى ۋە كلاسسىك ئەدەبىي مىراسلىرىمىز بىلەن پىششىق تونۇشقان، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى خەزىنىسىدىكى ئېسىل ئەسەرلەرنى توپلىغان. ئۇ 20 ياشقا كىرگەندە ئانىسى ئۆلۈپ كېتىپ، ئاكىسى بىلەن تېخىمۇ ئېغىر كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرگەن. شۇنداق بولسىمۇ بىلال نازىم قىيىنچىلىققا بەرداشلىق بېرىپ، شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن ئىزچىل شۇغۇللانغان. ئۇنىڭ نامى ئەل ئارىسىدا تاراشقا باشلاپ، كىشىلەر ئۇنى «موللا بىلال» دەپ ھۆرمەتلەشكەن. ئۇ 27 ياشقا كىرگەندە ئۆزىنىڭ ھايات، مۇھەببەت، دوستلۇق ھاققىدە يازغان غەزەللىرىنى دىۋان قىلىپ تۈپلەپ، «نازىم» دېگەن تەخەللۇس بىلەن يېشىل تاۋار جىلتىغا ئوراپ سۆيگەن قىزى رەناخان ئاپپاققا تەقدىم قىلغان.
تولۇق تېكستى...1856–يىلى 1–ئاۋغۇست
جۇڭگونىڭ بوروخوجىر چېگرا قاراۋۇلخانىسى
مەلۇم ئىش تۈپەيلىدىن جۇڭگو تەرەپكە ئۆتۈشكە توغرا كەلدى. قاپال شەھىرىدىن يولغا چىقىپ تاتارىنوفنىڭ ئۆيىدە ھەمراھلىرىمنى كۈتۈۋاتقىنىمغا بۈگۈن ئالتە كۈن بولدى. پۈتۈن ئالاتاۋا ۋادىسىدىكى داۋانلار ئىچىدە سانتاس داۋىنىدىن قالسىلا بىز ئۆتىدىغان مۇشۇ ئۇيگېنتاس(تاش دۆۋىسى دېگەنلىك)داۋىنى ئۆتۈش بىر ئاز قولايراق داۋان ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ نامى سان–ساناقسىز قازاق قەبرىلىرىگە ئوخشاپ قالىدىغان بىر كىچىك قورغاننىڭ نامىدىن كېلىپ چىققان. بۇ يەرلەردە ئۇنداق قورغانلارنىڭ سانى مىڭدىن ئاشسىمۇ، ئەمما بۇلارنىڭ ئىچىدە ئۇيگېنتاس ئەڭ داڭلىق بولغاچقا، پۈتۈن بىر ۋادا بىلەن قوشۇلۇپ، بۇ داۋاننىڭ نامى ئاشۇ قورغاننىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ قالغان. رىۋايەتلەردە ئېيتىلىشىچە، بۇ قورغاننى جۇڭغار خانلىقىنىڭ قۇنتەيجىلىرىدىن بىرى بولغان سىرە باتۇر بىنا قىلدۇرغانمىش.
تولۇق تېكستى...مۇھەررىردىن: مۇشۇ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئىلىدا ئۆتكەن تارىخچى، تىلشۇناس ئىمىنجان باھاۋۇدۇن (1897–1948)نىڭ «ئىلى تارىخى» («تارانچى تارىخى»)ناملىق ئەسىرى ئىلى تارىخىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان، ئۇيغۇر مۇئەررىخلەر يازغان ساناقلىق ئەسەرلەرنىڭ بىرى. بۇ ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا (5–قىسمى)چارروسىيە ئىلىنى ئون يىل ئىشغال قىلىپ تۇرغاندىن كېيىن، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بىلەن چارروسىيە ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن شەرتنامە بويىچە ئىلىنى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىش ۋاقتىدا ئىلىدىكى ئۇيغۇرلار ۋە تۇڭگان(خۇيزۇ)لارنىڭ يەتتەسۇغا كۆچۈش جەريانى بايان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ بۇ قىسمى بىزنى ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80–يىللىرىنىڭ بېشىدا بولۇپ ئۆتكەن«كۆچ–كۆچ»دەپ ئاتالغان بۇ تارىخى ۋەقەنىڭ جەريانى توغرىسىدا تەپسىلىي ماتېرىيال بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. تەزكىرە خادىملىرى ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن،«ئىلى تارىخى»دىگەن ئەسەرنىڭ مۇشۇ قىسمىنى ژۇرنىلىمىزدا قىسقارتىپ بەردۇق. ئەسەر ئىمىنجان باھاۋۇدۇننىڭ ئوغلى ئابدۈشۈكۈر ئىمىنجان ساقلاپ كەلگەن «ئىلى تارىخى»نىڭ قوليازمىسىغا ئاساسەن نەشىرگە تەييارلاندى. ئەسلىي ئەسەرنىڭ تىل ئۇسلۇبى نەزەردە تۇتۇلۇپ بەزى سۆز–ئىبارىلەر ئەينەن ساقلاپ قېلىندى.
تولۇق تېكستى...1962–يىلى ئېلىمىز ئۈچ يىللىق تەبىئىي ئاپەتكە ئۇچرىغان، خەلق تۇرمۇشى ئېغىر قىيىنچىلىققا يولۇققان مۇشەققەتلىك كۈنلەردە ئىلى–تارباغاتاي رايونىدا نۇرغۇن ئادەم سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيىسىگە قېچىپ كېتىشتەك ئېغىر ۋەقە يۈز بەردى. بۇ ۋەقە ئەينى ۋاقىتتا پۈتۈن دۇنيانى زىلزىلىگە سالدى. بۇ زادى قانداق ئىش؟
تولۇق تېكستى...1757– 1759–يىللىرى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئىلگىرى–ئاخىرى بولۇپ، ئامۇرسانا ۋە چوڭ–كىچىك خوجىلار توپىلىڭىنى تىنجىتىپ شىنجاڭدا ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى تۇراقلاشتۇرۇش ھەم شىنجاڭدا تۇرۇشلۇق قوشۇنلىرىنىڭ ئاشلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، جۇڭغار خانلىقىنىڭ كونا ئەنئەنىسى بويىچە جەنۇبىي ۋە شىمالىي شىنجاڭ رايونىدا كەڭ كۆلەملىك بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش پائالىيىتىنى قانات يايدۇردى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىلى ئۇيغۇرلىرىنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش پائالىيىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
تولۇق تېكستى...«تۇرداخۇنباي» دېگەن بۇ ئىسىم ئىلى تارىخىدىكى 1930–يىلىدىن 1936–يىلىغىچە بولغان ۋەقەلەردە خېلى كۆپ ئۇچرايدۇ. بۇ زات «ئاپرىل» ئۆزگىرىشىدىن كېيىن ئىلىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەردىن چىققان تۇنجى دوتىيى بولغان. قىسقىغىنا تۆت يىللىق ھاياتىدا ئىلىدىكى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ كۆڭلىدىن خېلى چوڭقۇر ئورۇن ئالغان. 1939–يىلى شېڭ شىسەي تەرىپىدىن شىنجاڭدىكى ناھايىتى كۆپ مۆتىۋەرلەر، دۆلەتمەن كىشىلەر بىلەن بىرلىكتە قولغا ئېلىنغان. ياندۇرقى يىلى شېڭ شىسەينىڭ ئۈرۈمچىدىكى تۈرمىلىرىنىڭ بىرىدە قەتل قىلىنغان. ھالبۇكى بۇ زاتنىڭ قەبرىسىنىڭ نەدىلىكى مەلۇم بولمىغىنىدەك ئۇنىڭ ئىلگىرىكى ھاياتىنىڭ قانداق ئۆتكەنلىكى، نەدىن كەلگەنلىكى، قايسى مىللەتتىن ئىكەنلىكىنى بىلىدىغانلار ناھايىتى ئاز.
تولۇق تېكستى...پېشقەدەم پىداگوگ، ھۆرمەتكە سازاۋەر سەنئەتكار، تىرىشچان ئەدىب ماناپ قادىرى 2008–يىلى 8–مارت كۈنى 85 يېشىدا غۇلجا شەھىرىدە جىمجىتلا ئارىمىزدىن كەتتى. ياش چاغلىرىدا ئۇنىڭ قەدىمى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى شەھەر–يېزىلىرىدىن خوتەننىڭ ئەڭ چەتتىكى قۇملۇق چۆللۈكلىرىگىچە بېرىپ يەتكەن ئىدى.ئۇنىڭ ئۆلۈم خەۋىرى ئۇ يۇرتلارغىچە يېتىپ بارالمىدى. مەنمۇ بۇ ئۇنتۇلماس ئۇستازنىڭ ۋاپاتىدىن كېچىكىپ خەۋەر تاپتىم. ئاڭلىسام، ماناپ قادىرىنىڭ نامىزىغا كەلگەن جامائەت غۇلجا ئالتەشوئار مەھەللە مەسچىت قورۇسىنىڭ ئىچى–تېشىدا سانجاق بولۇپ تۇرۇپ كەتتى، دېيىشىدۇ. ماناپ قادىرى ئەدەبىيات، رەسساملىق، فوتوگرافىيە، خەتتاتلىق دېگەندەك سەنئەتنىڭ ھەممە تۈرلىرىدە ئۆز تالانتىنى نامايەن قىلغان مەدەنىيەت جەڭچىسى، ئادىمىيلىك پەزىلىتى بىلەن ھەممىنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن ئالىيجاناب ئۇستاز ئىدى. ناماز كۈنى، كۆزگە كۆرۈنگەن ئەدەبىي تەنقىدچىلىرىمىزنىڭ بىرى، ئەينى يىللاردىكى ماناپ قادىرىنىڭ ئوقۇغۇچىسى ئابدۇۋەلى كېرەم مەسچىت سۇپىسىغا چىقىپ كۆپچىلىككە قىسقا بىر تەزىيە نۇتقى سۆزلەپ، مەرھۇمنىڭ ھاياتى، ئىش–ئىزلىرىنى تونۇشتۇرغان؛ ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات–سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى، ئاپتونوم رايونىنىڭ سابىق مۇئاۋىن رەئىسى مىجىت ناسىر، يازغۇچى ئابدۇراخمان قاھار، ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات–سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋاھىتجان غوپۇر، ئەدەبىي تەرجىمان غوجائەخمەت يۇنۇس قاتارلىق ئورۇن ۋە شەخسلەرنىڭ تېلېفون ئارقىلىق يوللانغان تەزىيە سۆزلىرى يەتكۈزۈلگەن. مەرھۇمنىڭ شۇ كۈندىكى ئۆلۈم مەرىكىسىدە بولالمىغانلىقىم، قارىلىق باغلاپ، تاۋۇتنىڭ ئالدىدا مېڭىپ، ئاچچىق بىر يىغلىۋالالمىغانلىقىمغا قاتتىق ئۆكۈندۈم.
تولۇق تېكستى...مەشرەپ — ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنى ھەم قائىدە–يوسۇن تەشەببۇس قىلىنىدىغان سورۇنى، شۇڭا ئۇيغۇرلاردا «بالاڭنى ئاۋۋال مەكتەپكە بەر، كېيىن مەشرەپكە» دەيدىغان ھېكمەت بار. مەكتەپ ئىنسان بالىسىغا تەپەككۈرىنى ئاچىدىغان بىلىم ئۆگىتىدۇ. مەشرەپ بولسا ئەدەب–ئەخلاق، قائىدە–تەرتىپ، ئولتۇرۇش–قوپۇش، مېھمانلارغا قانداق داستىخان سېلىش، مېھمان كۈتۈش، ئۇزىتىش، چوڭلارنى ھۆرمەت قىلىش، كىچىكلەرنى ئىززەتلەش، كىشىنىڭ ھەققىنى يېمەسلىك، ئىجتىمائىي سورۇنلاردا ئادەمگەرچىلىككە ئەھمىيەت بېرىش، ھالال ئەمگەك ئارقىلىق ئاددىي–ساددا تۇرمۇش كەچۈرۈش، ئاتا–ئانىنى ھۆرمەت قىلىش، ئىقتىسادچىل بولۇش قاتارلىق نۇرغۇن مەزمۇنلارنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ساز چالالايدىغان، ناخشا ئېيتالايدىغان، ئۇسسۇل ئوينىيالايدىغان، زېھنى ئۆتكۈر، ئەقىللىق، خۇش ئاۋاز قىلىپ تەربىيىلەش بىلەن بىرگە ئۇلارنى ئەل–جامائەتكە، يۇرتىغا بولغان مەسئۇلىيەتكە يېتەكلەيدۇ.
تولۇق تېكستى...ئىلى ئۇيغۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ۋە فولكلور بايلىقىنى ئىلمىي ھالدا قېزىش، توپلاش، رەتلەش، نەشر قىلىش ۋە تەتقىق قىلىش ئىشلىرى 19–ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ باشلاندى. ياۋروپالىق ئالىملار ۋە بەزى چوڭ ئاكادېمىيە، دۆلەتلىك ۋە پادىشاھلىق موزىيلار خادىملىرى شىنجاڭغا كېلىپ «ئارخېئولوگىيىلىك ئېكسپىدىتسىيە»ئېلىپ بېرىشقا بەس–بەستە كىرىشىپ كەتتى.
تولۇق تېكستى...1. 1937–يىلى غۇلجا ناھىيىسىنىڭ بايتوقاي يېزىسى يېڭىتام (ھازىرقى بوستان)كەنتىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.
2. 1957–يىلى ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى ئىلى دارىلمۇئەللىمىننى پۈتتۈرگەن.
3. 1957–يىلى غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنىستىتۇتىغا بارغان.
4. 1959–يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن شۇ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.
5. 1961–يىلى «ئاق ئۆرۈك»ناملىق شېئىرى «شىنجاڭ ئەدەبىيات–سەنئىتى»ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان.
6. 1964–يىلى غۇلجا شەھەرلىك 2–ئوتتۇرا مەكتەپكە يۆتكىلىپ ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولغان.
تولۇق تېكستى...
كىرىش ئېغىزى
سەھىپىلەر
بېكەت كالېندارى
قىزىق تېمىلار
بېكەت ستاتىستىكىسى
ئىزدەش
دوستانە ئۇلىنىشلار
بېكەت ئۇچۇرلىرى:
